Romantyzm w Europie
I. Romantyzm w Europie – wstęp.
Romantyzm jako prąd kulturalny jest zjawiskiem historycznym ogromnie złożonym, m.in. dlatego, że ogarnął wszystkie dziedziny życia (sztukę, filozofię, politykę, obyczajowość), a poza tym przybierał różne kształty w poszczególnych krajach Europy, zależnie od panujących tam stosunków politycznych, społeczno-obyczajowych, itp. Nie wszędzie narodził się w tym samym czasie i nie wszędzie objawiał się w podobny sposób.
Narodził się i rozwijał ten prąd pod wpływem zjawisk wywołanych przez rewolucje burżuazyjne, przy czym największe znaczenie miała oczywiście Wielka Rewolucja Francuska. Najwcześniej pojawiły się pierwsze jaskółki nowego kierunku w Anglii, gdzie rewolucja miała miejsce już w latach 1640-60. W Rosji natomiast rewolucji burżuazyjnej w ogóle nie było, dlatego romantyzm ma tu inny charakter niż w zachodniej Europie. Podobnie w Polsce kierunek ten przybrał odmienne cechy uwarunkowane brakiem niepodległego bytu i dominującym znaczeniem drobnej szlachty, która u nas odgrywała podobną rolę do tej, jaką miało mieszczaństwo na Zachodzie.
W niektórych krajach Europy romantyczny kierunek rozwijał się ewolucyjnie, bez specjalnych wstrząsów (np.: Anglia, Niemcy), w innych miały miejsce tzw. przełomy romantyczne (np.: Francja, Polska). Wszystko to zależało od warunków historycznych danego kraju.
Rewolucje burżuazyjne zupełnie zmieniały strukturę społeczną krajów, w których się odbywały. Do głosu doszła nowa warstwa społeczna – mieszczaństwo, dotychczas usuwana od życia politycznego i kulturalnego przez uprzywilejowane klasy feudalne. Powstał w ten sposób nowy krąg społeczny odbiorców kultury, musiała więc nastąpić także zmiana w samej kulturze, gdyż gust i potrzeby kulturalne nowej warstwy były inne niż panującej poprzednio elity dworskiej i feudalnej. Tym nowym kierunkiem w kulturze stał się właśnie romantyzm.
Rozwój romantyzmu związany był z ruchami rewolucyjnymi i wolnościowymi, które szerzyły się w pierwszej połowie XIX wieku, po upadku zdobyczy Wielkiej Rewolucji, spowodowanym zwycięstwem reakcyjnych sił (monarchia burżuazyjna Ludwika Filipa we Francji, rządy Świętego Przymierza w Rosji, Austrii i Prusach). Najważniejsze zrywy rewolu- cyjno-wolnościowe to kolejno : powstanie greckie w 1824r., powstanie dekabrystów z 1825r., powstanie listopadowe z 1831r.
II. Romantyzm w muzyce.
- Ludwig van Beethoven – niemiecki kompozytor, autor koncertów na instrumenty solowe z towarzyszeniem orkiestry, uwertur, poematów symfonicznych, pieśni, a przede wszystkim dziewięciu monumentalnych symfonii
- Karol Maria Weber - twórca romantycznej opery, autor "Wolnego strzelca", w której wystąpiły fantastyczne motywy ludowe
- Meyerbeer – twórca tzw. Wielkiej Opery, autor "Hugenotów"
- Franz Schubert – autor pełnych rom. liryzmu utworów symfonicznych i fortepianowych oraz nastrojowych pieśni
- Feliks Mendelssohn – Bartholdy – autor dzieł symfonicznych i fortepianowych oraz lustrator muzyczny Szekspirowskiego "Snu nocy letniej" (stąd pochodzi właśnie znany marsz weselny)
- Robert Schuman – twórca pieśni, utworów symfonicznych i fortepianowych, a także typowo romantycznego koncertu na fortepian z orkiestrą
- Ferenc Liszt - wirtuoz gry fortepianowej, rozpowszechnił poemat symfoniczny i wprowadził do muzyki motywy zaczerpnięte z węgierskiego folkloru
- Fryderyk Szopen – autor nowych form pianistycznych – ballad muzycznych, a także polskich mazurków i polonezów, etiud
- Hector Berlioz – pogłębił tzw. muzykę programową, mającą odtworzyć konkretne treści obrazowe, przeżyciowe, a nawet epicko-narracyjne, autor "Symfonia fantastyczna"
- Richard Wagner - reformator muzyki operowej w kierunku zmiany tradycyjnej opery na "dramat muzyczny"
III. Romantyzm w malarstwie.
- Joseph William Turner – wybitny pejzażysta, malarz obrazów o nastroju impresjonistycznym
- John Constable – romantyczny pejzażysta, pokazujący przyrodę w jej "codziennym" wyglądzie
- Eugene Delacroix – wybitny portrecista, ale i autor obrazów o tematyce historycznej (np.: "Wolność wiodąca lud na barykady"
- Theodor Gericault – pejzażysta,autor obrazów przedstawiających ludzkie dramaty
IV. Romantyzm w Anglii
- William Szekspir – prekursor angielskiego preromantyzmu, stworzył nowy typ teatru i dramatu; przez romantyków był uznany prekursorem nowego nurtu
- Samuel Richardson – autor utworów sentymentalnych (np.: "Klaryssa, czyli historia młodej damy", "Pamela, czyli cnota nagrodzona"),
- James MacPherson – autor "Pieśni Osjana" – motywy zaczerpnięte ze staroceltyckich pieśni ludowych, charakterystyczny dla angielskiego preromantyzmu jest kult wieków średnich
- Thomas Percy, Samuel Coledridge i William Wordsworth – autorzy "Ballad lirycznych" i twórcy manifestu nowej poezji oraz twórcy kierunku zwanego "szkołą jezior" – nastrojowość, melancholijna zaduma, sięganie do pieśni ludowych, tendencja do wzorowania się w poezji na mowie potocznej
- Walter Scott – twórca nowoczesnej powieści historycznej – "Waverley", "Rob Roy", "Hrabia Robert z Paryża"
- George Byron – autor poematów ("Wędrówki Childe Harolda"), powieści poetyckich ("Giaur") i dramatów, twórca nowego typu bohatera romantycznego uosabiającego zasadnicze konflikty epoki; wprowadził do poezji orientalizm
- Charles Dickens – powieściopisarz realistyczny, autor powieści obyczajowych zawierających krytycyzm niesprawiedliwych praw angielskich; w jego powieściach odnajdujemy ostrą satyrę i łagodny humor – "śmiech przez łzy" – "Opowieść wigilijna" , "David Copperfield", "Klub Pickwicka"
V. Romantyzm w Niemczech.
- Johann Wolfgang Goethe – sentymentalistyczny poeta, w którego twórczości dominowały nastroje buntu i dążenia do odzyskania dawnej potęgi Rzeszy prowadzące do kultu średniowiecza oraz postawa "bólu istnienia"; autor dramatów : "Goetz von Berlichingen", "Faust", powieści "Cierpienia młodego Wertera", ballad o charakterze ludowym ( "Śpiewak", "Król elfów")
- Friedrich Schiller – autor dzieł , w których jako przedstawiciel młodej generacji Niemców najdobitniej wyraził dążenia wolnościowe ("Zbójcy", "Intryga miłości"); autor ballad ("Rękawiczka") nawiązujących do wieków średnich
- Johann Gottfried Herder – przedstawiciel nurtu ludowego w preromantyzmie niemieckim, autor pieśni ludowych z całego świata – "Głosy ludów w pieśniach"
- Johann Gottlieb Fichte - filozof niemieckiego romantyzmu – w sztuce widział w pewnym stopniu realizację "absolutu", tj. pierwotnego i powszechnego pierwiastka warunkującego byt, a w artyście widział postać natchnionego geniusza
- August Wilhelm Schlegel – poeta i krytyk literacki, a jednocześnie wybitny filolog, tłumacz Szekspira i Calderona; dokonał podziału literatury na starożytną i nowożytną (przy czym do tej drugiej zaliczył lit. chrześcijańską); w poezji rom. Schlegel widział "zbliżenie rzeczy najbardziej przeciwnych";
- Friedrich Hegel – twórca zasady dialektycznej tzw. triady heglowskiej TEZA – ANTYTEZA – SYNTEZA
- Friedrich von Hardenberg ( ps. Novalis) – autor nie dokończonej powieści "Heinrich von Ofterdingen"
- Ludwig Tieck – teoretyk dramatu i entuzjasta Szekspira oraz tłumacz jego dzieł; najbardziej znane jego utwory to udramatyzowane baśnie ludowe, np.: "Kot w butach"
- Heinrich Kleist – wybitny dramaturg – "Rozbity dzban", "Książe Homburgu", "Bitwa w lesie toutoburskim"; twórczość Kleista to : patriotyzm oraz nurt realistyczny
- Ernest Theodor Amadeus Hoffmann – autor fantastycznych powieści, w których występują motywy diabelskie, a bohaterowie przeżywają stany psychopatyczne ("Diabelskie eliksiry"), a także kompozytor ("Ondyna" – ludowo fantastyczna opera)
- Heinrich Heine – poeta, autor utworów lirycznych, poematów i powieści oraz pamiętników; popierał idee Rewolucji Francuskiej, Napoleona ("Grenadierzy") i sprzeciwiał się despotyzmowi pruskiemu, za co, po klęsce cesarza Francuzów, został uznany za zdrajcę i udał się na emigrację do Paryża; poezja Heinego to : ironia, przełamywanie nastroju, nastrój romantyczno-poetycki często załamywany motywami prozy i brzydoty ("Rozmowa w stepach Paderbornu"); Heine nie był zdecydowanym zwolennikiem poezji rom., której krytyczną ocenę dał w szkicu "Szkoła romantyczna"; jako poeta wolności był sympatykiem Polski (szkic "O Polsce")
VI. Romantyzm we Francji.
- Jean Jacques Rousseau – prekursor romantyzmu francuskiego, autor romansu "Nowa Heloiza", zwolennik idei powrotu do natury, idei demokratycznych i kultu uczucia
- Germaine de Staael – poetka rewolucyjna, wrogo odnosząca się do cesarstwa Napoleona i z tego powodu emigrowała do Szwajcarii; podróżowała po całej Europie – "O Niemczech" , "O literaturze i jej powiązaniach z instytucjami społecznymi"; podzieliła literaturę europejską na : lit. Południa ( poezja starożytnej Grecji i Rzymu oraz poezja klasyków XVII-wiecznych) i Północy (niemiecka, angielska i skandynawska)
- Francois Rene de Chateaubriand – zaciekły monarchista i papista, w trakcie rewolucji przebywał w Ameryce; autor opowiadania "Rene" oraz monumentalnych dzieł ("Geniusz chrystianizmu, czyli piękno religii chrześcijańskiej", "Męczennicy"), w których dowodził wyższość legend chrześcijańskich nad mitami pogańskimi, tak uwielbianymi przez klasyków
- Alphonse de Lamartine – poeta, prozaik, w młodości przyjmował postawę bierną, często przybierającą charakter kontemplacyjnej ucieczki od rzeczywistości (zbiory wierszy "Medytacje", "Nowe medytacje"), a w latach dojrzałych wybitny polityk (rozprawa "Historia żyrondystów")
- Victor Hugo – największy z romantyków francuskich, dokonał przełomu romantycznego we Francji, np.: dramat "Cromwell" stanowił swego rodzaju manifest romantyczny i przykład nowego typu dramaturgii; ideowo dramaturgia Hugo wyraża tendencje republikańskie i demokratyczne; Hugo był autorem licznych powieści ("Nędznicy", "Katedra Marii Panny w Paryżu", Człowiek śmiechu") i wierszy (zbiory "Ody i ballady", "Liście jesienne", "Pieśni o zmierzchu")
- Alexander Dumas (ojciec) – autor powieści historycznych – przygodowych i awanturniczych – twórca romansu historycznego
- George Sand - autorka przesyconych liryzmem powieści "Indiana" , "Leila", w późniejszym okresie skierowała się ku sprawom społecznym i emancypacji kobiet
- Prosper Merimee – autor prozy powieściowo-nowelistycznej i dramatów (zbiór krótkich utworów dramatycznych "Teatr Klary Gozul" - krytyka arystokracji i klerykalizmu) oraz powieści historycznych, a także tłumacz Gogola, Puszkina
- Alfred de Vigny – pisarz ipoeta-pesymista uciekający od rzeczywistości w sferę ideałów, które znajdował w feudalnej przeszłości (przeciwieństwo Hugo), autor powieści "Cinq Mars", "Niewola i wielkość żołnierza"
- Alfred de Musset – poeta zamknięty w kręgu liryki elegijnej, m.in. zbiór wierszy miłosnych "Noce" oraz autor powieści autobiograficznej "Spowiedź dziecięcia wieku"
VII. Romantyzm w Rosji.
- Aleksander Bestużew, Paweł Muchanow, Eugeniusz Oboleński, Aleksander Odojewski, Konrad Rylejew – grupa poetów związanych z dekabrystami, którzy wysuwali najśmielej hasła wolnościowe
- Aleksander Puszkin – przez pewien czas związany z dekabrystami, stąd w jego poezji często powtarzają się idee wolnościowe ("Pismo na Sybir") i poematów ("Eugeniusz Oniegin", "Rusłan i Ludmiła"); proza Puszkina to : opowiadania "Córka kapitana", "Dama pikowa"; Puszkin to także autor dramatu romantycznego "Borys Godunow"
- Michał Lermontow – w jego poezji charakterystyczny jest silny nurt ludowości (poemat "Demon"); autor powieści, np.: "Bohater naszych czasów"
- Mikołaj Gogol – autor ukraińskich opowiadań ludowych pełnych fantastyki ludowej oraz opowiadań i powieści ( "Nos", "Szynel", "Martwe dusze") i komedii ("Rewizor", "Ożenek")
- Taras Szewczenko – wybitny poeta i pisarz romantyczny pochodzenia ukraińskiego oraz uzdolniony malarz był bojownikiem o wolność polityczną i społeczną swego narodu; w swej poezji ukazywał piękno ziemi ukraińskiej w nastrojowych romantycznych obrazach; za swą działalność (współpracował z rosyjskimi i polskimi spiskowcami) i przekonania został skazany na zesłanie; spopularyzował także w poezji rom. formę ludowej ukraińskiej dumy i dumki;
5. Klasycystyczny a romantyczny model liryki.
"Pieśń IX" J. Kochanowskiego
- klasycystyczny model poezji – dominują reguły klasyczne – normy gatunku, którym podporządkowany był temat wypowiedzi, język i styl utworu (wzniosły w hymnie, patetyczny w odzie, zabawny we fraszce, melancholijny w trenie i elegii)
- istotną cechą poetyki klasycystycznej jest wyrazistość podmiotu i puenty lirycznej
- konstrukcja utworu polega na harmonijnym powiązaniu obrazu świata przedstawionego z bezpośrednim wyznaniem podmiotu, czyli z puentą liryczną
- w "Pieśni IX" występuje paralelizm (dwuwartościowość, równoległość występowania, np.: dwa światy) obrazu i puenty lirycznej
- obraz przemian zachodzących w przyrodzie odwzorowany jest ze świata rzeczywistego, istnieje samodzielnie, niezależnie od przeżyć podmiotu i stanowi bodziec wywołujący reakcję "ja" lirycznego
- podmiot w klasycyzmie jest niezindywidualizowany, wypowiedzi jego dotyczą spraw ogólnych, są nieosobiste i obiektywne, a niekiedy brzmią jak sentencje
- zasada mimezis
"Żegluga" A. Mickiewicza
- romantycy programowo mieszali rodzaje i gatunki literackie (synkretyzm rodzajowy i gatu- nkowy)
- istotą liryki romantycznej jest subiektywizm i emocjonalizm
- literatura miała być wyrazem osobowości autora, jego przeżyć i uczuć
- liryka miała być "mową uczuć", toteż na plan pierwszy wysuwa się funkcje ekspresywne (skierowane na nadawcę)
- słowo miało być narzędziem przeżyć poety
- romantyzm rozbija tradycyjny paralelizm obrazu i puenty lirycznej
- obraz przesycony pierwiastkami subiektywnymi traci samodzielność, przygotowuje puentę liryczną, wzmacnia się jego ekspresyjność
- w sonecie "Żegluga" obraz żeglugi nie jest wzorowany ze świata rzeczywistego, jak w cytowanej "Pieśni IX", ale jest tak ukształtowany, aby najpełniej wyrazić stan psychiczny "ja" lirycznego – poczucie mocy, dynamicznej radości, swobody
- zauważamy personifikację i animizację okrętu : dąsa się, zrywa z wędzidła, przewala, nurkuje, wznosi kark
- personifikacja informuje o doznaniach podmiotu:
- poczucie mocy : wznosi kark, zdeptał falę, dąsa się
- radość i dynamikę : przewala się, nurkuje
- swobodę, wolność : leci, chwyta wiatr pod skrzydła
- metaforyzowany jest nie tylko obraz żeglugi, wyznanie podmiotu lirycznego konsekwentnie rozwija krąg metafor : "mój duch masztu lotem buja", "wyobraźnia jak warkocz żagli", "padam na piersi okrętu"
- powiązanie między stanem psychicznym podmiotu a "stanem psychicznym" okrętu, który jest konsekwentnie personifikowany najpełniej występuje w wyznaniu : "zdaje się, że pierś moja do pędu go nagli"
- sonet Mickiewicza zachowuje więc paralelizm obrazu i puenty lirycznej, ale traci swoją samoistność, stanowi także ukrytą formę wyznania podmiotu, jest subiektywną wizją świata, poprzez którą "ja" liryczne wyraża swoje emocje, swoją osobowość
7. Pierwiastki klasycystyczne i romantyczne w "Odzie do młodości" A. Mickiewicza – uniwersalność ody.
ODA – utwór wierszowany o charakterze pochwalno-panegirycznym o patetycznym stylu; opiewa wybitną osobistość, wydarzenie, instytucje lub idee; szczególnie eksponowane miejsce zajmowała oda w literaturze klasycystycznej; oda klasycystyczna to utwory okolicznościowe, opiewały doniosłe wydarzenia i czyny wybitnych osobistości, charakterystyczne dla ody klasycystycznej są : motywy mitologiczne, patos i dążność do hiperbolizacji; starożytna tradycja ody to grecka liryka chóralna – Kapullus, Kwindor, Horacy, a oświeceniowa to Voltaire, Boilleau, Trembecki, Naruszewicz, Koźmian; romantyczne ody pisali V. Hugo, G.G. Byron, A. Puszkin, A. Mickiewicz, J. Słowacki; w romantyzmie oda stała się rozbudowanym utworem poetyckim o charakterze patetycznego manifestu światopoglądowego;
Pierwiastki klasycystyczne
- klasycystyczny gatunek – oda;
- ideały – wolność, równość, braterstwo;
- służba jednostki dla dobra społeczeństwa;
- ideały utylitarne i jakobińskie;
- motywy mitologiczne : Herkules, nić Ariadny, Syzyf, ambrozja i nektar;
- poetyka klasycystyczna wg Boilleau:
- nierówny wiersz dla oddania falujących uczuć
- przemyślana kompozycja ( 2 wątki – młodość i starość)
- styl retoryczny splata się ze stylem emocjonalnym
Pierwiastki romantyczne:
- nowy pogląd na świat – sięganie, gdzie wzrok nie sięga, łamanie, czego rozum nie złamie
- nowe obrazowanie poetyki – używanie obrazów przeczących zasadzie klasycznego, dobrego smaku – "płaz w skorupie" , "wody trupie" oraz nowe, szersze znaczenie słowa "duch"
- romantyczny motyw lotu – nawiązanie do orła
- miłość największą siłą i mocą motywującą człowieka do działania
- heroizm i ideały wolnościowe
- egocentryzm i samotnictwo
- profetyzm – "musimy patrzeć oczyma duszy"
- kontrasty – dobro-zło, młodość-starość
- wywyższanie młodości
- nowe pojęcie romantyczne – "mierz siły na zamiary"
- słownictwo nacechowane emocjonalnie i subiektywizm w widzeniu świata
- bunt przeciw światu i żądza dopełnień
Post trafił w Twoje gusta? Zajrzyj też tutaj
Tagi: Anglia, Feliks Mendelssohn, Ferenc Liszt, Franz Schubert, Fryderyk Szopen, gimnazjum, John Constable, Joseph William Turner, Karol Maria Weber, liceum, LITERATURA, Ludwig van Beethoven, matura, maturę, Niemcy, praca kontrolna, Robert Schuman, Romantyzm, Romantyzm w Europie, romantyzmu, ściąga, ściągi, wypracowanie.
