Wymowa moralna II części DZIADÓW
Utwór "Dziady" (część II) ma co najmniej 3 podstawowe, bardzo ważne (dla autora) cele: prezentacja własnej zawiedzionej miłości (w "Upiorze" stanowiącym wstęp). pokazanie ginącego i zwalczanego obrzędu dziadów (polegający na wzywaniu duchów czyśćcowych i staraniu się im pomóc) i przy tej okazji prezentacji ludowych zasad moralnych rządzących życiem człowieka, gdyż właśnie w kulturze ludowej romantycy doszukiwali się głębokiej mądrości, którą można uznać za uniwersalną, bo wykształconą na przestrzeni wieków.
W utworze pojawiają się cztery kolejne duchy, z których trzy prezentują swoją postawę:
Pierwsze są wzywane duchy lekkie. pojawiają się dzieci, których jedyną winą jest to, że nie zaznały w życiu goryczy, tak więc nie mogą dostać się do nieba. dostają ziarnko gorczycy i w ten sposób mogą wydostać się z czyśćca. czyli: człowiek nie może sprzeciwiać się swojemu człowieczeństwu, musi doświadczyć wszystkiego co ludzkiei po ludzku traktować innych.
Potem pojawia się duch ciężki: pana, który nie znał litości dla swoich poddanych (ptaki-ludzie opowiadają po kolei historie z tym związane), a teraz musi cierpieć męki biedaków – wieczny głód, co ptaki, które latają wokół niego wyjadają wszystko, do czego tylko sięgnie. jest on duchem takiego przestępcy, któremu nic jednak już nie pomoże. wszystko dlatego, że człowiek może pomóc tylko komuś, kto kiedyś był człowiekiem (a tego o panu powiedzieć nie można). to wiąże się z motywem sprawiedliwości wobec każdego człowieka, równości społecznej (równego traktowania). Mickiewicz solidaryzuje się z ludem.
Na końcu wzywane są duchy średnie: pojawia się duch pasterki Zosi, która bujała przez całe życie w obłokach nie zwracając uwagi na swych wielbicieli oraz nie próbując nikogo pokochać i zrozumieć ich uczuć. nie spełniła, tym samym, swojej ziemskiej powinności. za tę obojętność nie może się teraz dostać do nieba. prosi więc o pochwycenie przez chłopców i przyciągnięcie na chwilę do ziemi.
W płaszczyźnie moralnej pojawiają się tu dwa motywy: pierwszy to określenie zasad kierujących życiem romantyka opierających się na zasadzie osiągnięcia pełni człowieczeństwa: doznania wszystkiego co ludzkie (miłości, cierpienia) i traktowania innych ludzi z szacunkiem. wyklucza to postawę bierną i unikanie doznania wszystkich uczuć. drugi to dowód na istnienie ścisłego związku między światem żywych i umarłych, gdyż duchy dają rady, do których powinni stosować się ludzie w życiu.
